Vi kunne sirkulær økonomi lenge før det blei populært
KOMMENTAR: Sirkulær økonomi er blitt moderne, men for spaltist Jan Per Styve kjennest mykje av dette merkeleg kjent. Før det fekk eit fint namn, var det berre slik hans generasjon gjorde: Dei arva, overtok, pussa opp og brukte vidare utan store ord om miljø og klima. Det var heilt naturleg.
Det er inn med sirkulær økonomi for tida, særleg mellom dei unge: Kjøpe brukte klær, overta ein sofa ein oppdagar på Finn.no eller kjøpe brukte ski til ungane. Dei er stolte over slik å bidra til mindre produksjon og miljøskading. Og sonen som får brukte skøyter, blir kanskje kry over at også han bidreg til å redusere klimaendringane.
Brukte kler heiter no vintage – det høyrest finare ut, og det er blitt mote å kjøpe slike heller enn å handle nytt. Rett nok kan også det føre til enkelte overfylte klesskap, og dei som gjer dette er visst av og til dei same som ofte også handlar nytt.
Det heitte ikkje sirkulær økonomi i mi tid – i min barndom og då vi etablerte oss som familie med ungar og studielån. Då heitte det å arve, eller å overta. Vi gjorde det ikkje for å redde jordkloden eller fordi det var in. Eg trur heller ikkje det var av nød, det var berre heilt naturleg og vanleg.
Eg overtok beksøm-støvlar og sko etter ein nabogut, ungane våre arva sko og jakker frå søskenbarn som hadde vakse ut av dei, og barnevogna vår vart gitt vidare til ein slektning. Når ein baby kom til, var det nesten ingenting ein hadde behov for å kjøpe nytt – det strøymde på med brukt utstyr og kler.
Endåtil namn gjekk i arv gjennom oppatt-kalling. Eg er kalla opp etter mine to flotte bestemødre – Johanne og Pernille. No blir ungane heller kalla opp etter dei vi las om i Bibelen, eller kjendisar frå TV og filmar. Men det er vel kanskje noko sirkulært i det og.
Då eg flytta på hybel for å gå på gymnaset, var det ikkje snakk om å handle på Ikea. Naturleg nok eigentleg, sidan Ikea ikkje fantes då. Eg fekk med meg ei gamal panne, nokre odde koppar og fat og ein kniv eller to. Og eg kan ikkje hugse at eg kjøpte noko nytt «husgeråd» i heile hybeltida.
Eg gifta meg tidleg, og kona arva etternamnet mitt, slik eg hadde arva det frå min far, og han frå namnet på garden der han vaks opp.
Då vi skulle etablere oss som familie, var Ikea enno ikkje komen – heller ikkje Finn.no. Så vi fekk med oss heimefrå mykje av det vi trong – og som foreldra våre ikkje lenger brukte. Koppar og kar, ei dyne eller to, ein lenestol, eit skeivt kjøkkebord, nokre dukar og ein lampe.
Ikkje visste vi at dette heitte sirkulær økonomi. Og ikkje visste vi at dette var eit ørlite bidrag til å bremse dei klimaendringane vi då ikkje visste om. Vår generasjon var på mange måtar føregangsfolk – utan å vite det.
Heldigvis oppdaga vi etter kvart ting vi mangla, slik at vi kunne kjøpe oss noko nytt – noko som ikkje hadde gått i arv. Det var stas.
I dag er «arvekjedane» brotne. Dei unge som flyttar ut vil ikkje ha noko med seg – dei kjøper heller nytt, eller kjøper på Finn.no det andre vil kvitte seg med. Så på eit vis arvar dei og – utan å kjenne dei som dei arvar frå.
Eg har enno ikkje kjøpt meg kler i ein bruktbutikk. Det er visst få menn som gjer det. Men eg har levert frå meg nokre plagg til slike butikkar. Kjøper eg nye kler, trøystar eg meg med at om den sirkulære økonomien skal fungere, så må jo nokon av og til fylle på med noko nytt inn i kretsløpet.
Om alle berre skal kjøpe brukt, så blir jo alt etter kvart oppbrukt. Slik tenkjer no eg. Så får eg heller tole at barnebarnet ser litt strengt på meg kvar gong eg viser fram ein ny genser.
Jan Per Styve: 76 år. Enkemann med to vaksne gutar. Fødd i tekstilbygda Dale, bur no i Bergen saman med hunden Pablo i eit hus frå 1798. Utdanna statsvitar. Yrkesbakgrunn: Leiarstillingar i offentleg forvaltning og forsking. janperstyve@gmail.com
